In oktober 2024 ontving het historisch archief van de afdeling Archive & Document Management van de Universiteit Twente (UT) een bijzonder object. Het betrof een sculptuur getiteld “De Waterdrager” los geplaatst bovenop een zwarte standaard. De sculptuur werd geschonken door de familie Van den Kroonenberg, die in juni 2022 het archief van prof.dr.ir. Harry van den Kroonenberg (1933-1996) had overgedragen.

Harry van den Kroonenberg

Harry van den Kroonenberg was tot tweemaal toe rector magnificus aan de THT/UT van 1979-1982 en van 1985-1988. Hij wordt alom beschouwd als de geestelijk vader van “de ondernemende universiteit”. Hij overleed op 2 augustus 1996 tijdens het beoefenen van zijn geliefde hardloopsport en werd slechts 63 jaar. Geheel terecht kreeg hij een prominente plek in de canon van de UT.

Van den Kroonenberg heeft een verleden aan alle drie de technische universiteiten. Hij studeerde werktuigbouwkunde in Delft (1956-1962), promoveerde in Eindhoven (1966) en begon in Twente in 1972 als hoogleraar Ontwerp- en Constructieleer aan de faculteit Werktuigbouwkunde. Dat bleef hij tot 1992. Een echte technisch wetenschapper dus. Veel minder bekend is dat Van den Kroonenberg een groot kunstliefhebber was (daarover later meer). Dat brengt ons bij de sculptuur De Waterdrager, de recente aanwinst sinds kort deel uitmakend van het archief Van den Kroonenberg.  

Het kunstobject

Allereerst iets over de omvang. De sculptuur is 30 cm hoog en heeft een doorsnede van 28 cm. Het object is gemaakt van kunststof (perspex) en hout en heeft iets weg van een emmer met water. De zwarte houten standaard, waarop De Waterdrager staat, is 103 cm hoog. Onderaan de voet van de standaard is een plaquette aangebracht met de tekst: “Van den Kroonenberg prijs voor de meest ondernemende ambtenaar Nr. 1 “de Waterdrager” 5 september 1988 CIOT/Rinus Roelofs – Louis van Reede”.

We kijken allereerst naar de datum van 1 september 1988. Dat is de dag waarop Van den Kroonenberg afscheid nam als rector. Zijn tweede termijn zat erop. Tijdens de opening van het academisch jaar 1988-1989 ontving hij eerst een koninklijke onderscheiding en werd hij Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Dr. Frans Rutten (1934-2019), secretaris-generaal op het Ministerie van Economische Zaken, speldde hem het lintje op. Vervolgens kreeg hij uit handen van dr.ir. W.E. During het kunstwerk De Waterdrager met bijbehorende oorkonde overhandigd. During was werkzaam bij de faculteit Bedrijfskunde van de UT en tevens directeur van het Centrum voor Innovatief Ondernemerschap Twente, wat de afkorting CIOT op de plaquette verklaart. Deze tweejaarlijkse prijs werd voor de eerste keer uitgereikt en kreeg de naam van de vertrekkende rector. Volgens een bericht in dagblad Trouw van 8 september 1988 bedroeg de waarde van het kunstwerk 5.000 gulden.

Rinus Roelofs (1954) en Louis van Reede (1946) zijn de namen van de kunstenaars, die de sculptuur vervaardigden. Beide kunstenaars uit Hengelo werkten vaker samen. Voor met name Roelofs was de UT geen onbekende. Hij had er, voordat hij afstudeerde aan de Academie voor Kunst en Industrie (AKI) in Enschede, toegepaste wiskunde gestudeerd.   De website van Rinus Roelofs toont enkele foto’s van het kunstwerk in wording, maar vermeldt alleen de titel van het kunstwerk. Waarbij overigens foutief vermeld staat de toevoeging Van der Kronenberg-prijs. De Waterdrager is niet het eerste kunstwerk van Roelofs op de UT. Van hem zijn nog vier grote betonsculpturen op het campusterrein te bezichtigen. Bijgevoegde foto toont de vier objecten, inmiddels voorzien van enige groene aanslag. Volgens de website van Roelofs kregen de rechtopstaande sculpturen de naam Interwoven Surface I en II en de beide andere hiertussen geplaatste sculpturen de namen Helical Holes – Hexagonal resp. Square.

Titel De Waterdrager

Voor het achterhalen van de betekenis van De Waterdrager biedt het archief van Van den Kroonenberg uitkomst. Inventarisnummer 154 bevat zowel de oorkonde, die Van den Kroonenberg ontving, als een brochure met gegevens over de kunstenaars, het CIOT, de sponsors, over nominatie en toekenning en tot slot over de betekenis van de naam van het kunstwerk.

De kunstenaars hebben zich laten inspireren door de rede, die Van den Kroonenberg uitsprak bij het aanvaarden van het ambt als hoogleraar in de ontwerp- en constructieleer op 3 mei 1973. Deze rede getiteld Het zoeken… gaat over het ontwerpproces. Van den Kroonenberg schrijft daarin: “Het nog nieuwe vakgebied van de ontwerpleer heeft geen klassieke voorbeelden. Reden waarom ik nu het probleem van de waterdrager wil introduceren. Voor zover mij bekend treft men iets dergelijks alleen in de wielrennerij aan.” Het begrip de waterdrager is dus afkomstig uit deze inaugurele rede. De kunstenaars lichtten in de brochure verder toe hoe ze gekomen zijn tot de vorm van het object. Zo schrijven zij: “Door de gekozen struktuur (schroef van Archimedes) in de opbouw van de emmer worden inhoud (water) en drager (houten emmer) als verwisselbare elementen opgevoerd.” Zie voor de volledige uitleg de afbeelding van de brochure.

In ieder geval is de UT een kunstwerk rijker. We hebben door deze schenking de collectie academisch erfgoed kunnen aanvullen met een bijzonder kunstobject.

Kunst en (technische) wetenschap

Tot slot nog iets over Van den Kroonenbergs liefde voor kunst. De combinatie kunst en technische wetenschap was al lang geen onbekend thema op de UT, ook bij Van den Kroonenberg niet. Illustratief is zijn bijdrage gehouden tijdens het festival Moderne Kunst en Techniek aan de UT in 1986. In de bijdrage getiteld Het verschijnsel kunst op de TH Twente gaat hij in op de symbiose tussen kunst en wetenschap. Hij besluit met “Daarom hebben technici en kunstenaars elkaar nodig. Daarom horen kunsten en wetenschappen bij elkaar. Het liefst geïntegreerd in een en dezelfde persoon”.[i]

Dat laatste kreeg letterlijk gestalte in het borstbeeld, dat van hem op de campus voor gebouw De Horst staat. Het is ontworpen en gemaakt door zijn dochter Mohana van den Kroonenberg, die na een studie werktuigbouwkunde aan de UT ging studeren aan de kunstacademie in Den Haag en beeldhouwer werd.

Van den Kroonenberg paste eveneens verwijzingen naar kunst toe in zijn redes en gebruikte daarbij ook beeldmateriaal. Marco Krijnsen schrijft in diens biografie Pionier en prof over de rede tijdens de opening van het academisch jaar 1988-1989. Van den Kroonenberg verwijst daarin naar het beeld De hond van Giacometti uit 1957. Dit beroemde beeld stelt een magere hond voor die een zware last draagt. Van den Kroonenberg sprak de woorden: “Sterk vermagerd. Zich moeizaam voortslepend. Het hoofd nog net boven water. De gelijkenis met het zwaar gehavende wetenschappelijk onderwijs is treffend.”[ii]

Misschien zouden we dit beeld weer als symbool moeten gaan gebruiken voor de moeilijke tijden waarin de wetenschap in Nederland zich momenteel opnieuw bevindt.

---

[i] Harry van den Kroonenberg, Ondernemen met kennis. Enschede 1996, 212-213. Postuum verschenen.

[ii] Marco Krijnsen, Pionier en prof. Harry van den Kroonenberg, grondlegger van de ondernemende universiteit. Enschede 2019, 97.

---