In december 2024 verwierf de Universiteitsbibliotheek (UB) Maastricht een bijzondere nieuwe aanwinst voor de Bijzondere Collecties: een origineel portret van de wereldberoemde Hollywoodactrice Marlene Dietrich, gemaakt in 1945 door de Limburgse kunstenaar Charles Eyck. Deze verwerving verrijkt niet alleen de al uitgebreide Charles Eyck-collectie van de UB, maar werpt ook nieuw licht op een intrigerende historische verbinding tussen Dietrich, Maastricht en de bevrijding van Nederland. 

Marlene Dietrich in bevrijd Maastricht 

Maastricht werd in september 1944 bevrijd en fungeerde in de maanden daarna als een rustcentrum voor Amerikaanse soldaten. De stad bood soldaten een adempauze van de frontlinies en de kans om te ontspannen met muziek, dans en gezelschap. In januari 1945 bracht Marlene Dietrich een bezoek aan Maastricht als onderdeel van een Amerikaans konvooi. Ze trad op voor Amerikaanse soldaten die in de regio waren gestationeerd en maakte een diepe indruk met haar optredens. Haar bekendste nummer, Lili Marleen, raakte zowel Amerikaanse als Duitse soldaten diep. Wat haar onderscheidde, was haar krachtige houding tegen het naziregime, een symbool van verzet en veerkracht in een turbulente tijd.

Charles Eyck en de portretten van Dietrich 

Tijdens een bezoek aan Maastricht in januari 1945 trad Dietrich op in de Stadsschouwburg, het huidige theater De Bonbonnière. Tijdens deze gelegenheid stond zij model voor Charles Eyck, een van Limburgs meest gevierde kunstenaars. Eyck maakte minstens drie schetsen van haar, waarvan de oorsprong en het doel tot op heden onderwerp van discussie zijn. 

In 2011 dook een van deze schetsen op tijdens een tentoonstelling in Valkenburg, wat opnieuw de interesse in dit bijzondere kunstwerk aanwakkerde. In 2023 vond historicus en archeologieliefhebber Jim Pepels een bijna identieke schets op een online veiling. Dit exemplaar was afkomstig uit de nalatenschap van de Amerikaanse soldaat Charles “Charlie” Harold Gebhardt, die als onderdeel van het Amerikaanse 9e Leger in Europa diende. Pepels ontdekte vervolgens dat de Bijzondere Collecties van de Universiteit Maastricht een derde, vergelijkbare schets bezit, evenals een foto van wat vermoedelijk een schilderij van Dietrich is. Dit schilderij, mogelijk door Eyck op dezelfde dag geschilderd, blijft echter spoorloos.

De zoektocht naar het originele schilderij 

De herontdekking van deze schetsen roept vragen op over hun betekenis en oorsprong. Waren de schetsen voorstudies voor een schilderij? Of maakte Eyck ze als geschenken voor de aanwezige soldaten en vrienden? Volgens Pepels kon Eyck moeiteloos kopieën maken van zijn schetsen, wat suggereert dat hij mogelijk meerdere versies creëerde. 

Voor Odin Essers, conservator van de Bijzondere Collecties, vertegenwoordigen deze portretten niet alleen de ontmoeting tussen twee iconische figuren, maar ook een belangrijk hoofdstuk in de Maastrichtse oorlogsgeschiedenis. De zoektocht naar het originele schilderij is dan ook nog niet ten einde. 

“Het is niet alleen een portret van Marlene Dietrich, het is ook een stukje Maastrichtse geschiedenis. We willen precies weten wat er destijds is gebeurd, hoe Dietrich hier optrad en hoe Eyck deze portretten maakte. Je blijft altijd hopen dat het originele schilderij ooit opduikt,” aldus Essers. 

Een tijdloos symbool van bevrijding 

De ontmoeting tussen Dietrich en Eyck in de winter van 1945 symboliseert een moment van artistieke expressie te midden van de chaos van oorlog. Voor Pepels is de herontdekking van de schets niet alleen een kunsthistorisch belangwekkend feit, maar ook een herinnering aan de bevrijding van Maastricht en de rol die kunstenaars en performers speelden in deze tijd van transitie. Het blijft een open vraag waar het originele schilderij zich bevindt, maar de bestaande portretten blijven een levendig bewijs van deze bijzondere periode in de geschiedenis van Maastricht. 

Bijzondere documenten 

Naast het geworven portret omvat de nieuwe acquisitie ook een reeks bijzondere documenten en objecten, waaronder een door Dietrich gesigneerde kaart voor de Amerikaanse soldaat Charles Harold Gebhardt van het 9e leger, evenals een kerstmenu uit Maastricht van december 1944. Deze stukken bieden een fascinerend inkijkje in het dagelijks leven tijdens de laatste maanden van de oorlog en onderstrepen Dietrichs rol als icoon van vrijheid en doorzettingsvermogen. 

De Charles Eyck-collectie 

De toevoeging van het Marlene Dietrich-portret versterkt de al bestaande Charles Eyck-collectie, die een breed scala aan werken omvat: van schetsen en schilderijen tot persoonlijke correspondentie en foto’s die Eyck zelf nam ter inspiratie voor fotomontages en composities. Hoewel de collectie niet volledig is, biedt zij een diepgaand inzicht in Eycks artistieke ontwikkeling en persoonlijke leven. Zijn brieven werpen bovendien een genuanceerd licht op zijn artistieke proces en de uitdagingen waarmee hij werd geconfronteerd. 

Behoud van cultureel erfgoed 

Met deze nieuwe aanwinst zorgt de UB Maastricht ervoor dat een belangrijk stukje geschiedenis bewaard blijft en toegankelijk wordt voor toekomstige generaties. Dit portret en de bijbehorende documenten dragen bij aan het levend houden van de culturele en historische rijkdom van de regio en onderstrepen het belang van erfgoed binnen de academische wereld. 

Het portret is digitaal te raadplegen via de Digitale Collecties van de UB.