Woensdag 19 maart verzamelden kenners en liefhebbers van penningen zich op de campus van Erasmus Universiteit Rotterdam voor het symposium Het NEPK, nu en in de toekomst. Aanleiding was het afscheid van Herman Gerritsen, die de afgelopen achttien jaar beheerder was van de penningcollectie van EUR. Zijn afscheid betekende tevens de integratie van de tot dan stand alone-collectie in het academisch erfgoed dat door de Universiteitsbibliotheek wordt beheerd.

Het NEPK staat voor Nederlands Economisch PenningKabinet en betreft een verzameling voornamelijk Nederlandse penningen met een economisch motief of economische achtergrond. Daarbij gaat het om thema’s als handel (jaarbeurs, handelsmaatschappijen), industrie (haven, fabrieken) en de organisatie van economische activiteit (kamers van koophandel, gemeentelijke instellingen). Ook de gezondheidszorg, een belangrijke economische groeisector in de eenentwintigste eeuw, is vertegenwoordigd. De collectie bevat veel erepenningen, penningen van verdiensten (bedoeld om personen te eren, zoals bij jubilea) en gelegenheidspenningen, die worden uitgereikt ter herdenking van een bijzondere gebeurtenis zoals een fusie of nieuwbouw. 

Hoewel de focus ligt op het economisch-historisch aspect, bevat de collectie veel penningen van hoge artistieke waarde. Van een kunstenaar als Chris van der Hoef (1875-1933) zijn bijvoorbeeld enkele tientallen penningen aanwezig. Eén voorbeeld is de penning die in 1923 werd geslagen voor het Nederlands Nansen Comité, tegen de hongersnood in Rusland (NEPK0219). Van der Hoef was verantwoordelijk voor de keerzijde van de penning, die twee smekend gevouwen handen laat zien, omringd door doornentakken. De voorzijde met een treurende vrouw bij een gestorven kind, een Käthe Kollwitz-achtige voorstelling, is van de hand van beeldhouwer Lambertus Zijl (1866-1947).

Van der Hoef was ook de ontwerper van heel praktische ‘penningen’, zoals een serie rijwielbelastingplaatjes uit de jaren twintig en dertig. In 1924 werd op voorstel van minister van Financiën Hendrik Colijn een wet ingevoerd om belasting te heffen op het gebruik van fietsen op de openbare weg. Bij betaling van de belasting werd een fiscaal zegel van metaal verstrekt. Elk jaar diende een nieuw exemplaar van dit fietsplaatje te worden aangeschaft. De plaatjes waren niet aan een specifieke fiets gebonden – het maximaal aantal fietsen per gezin dat tegelijkertijd op de openbare weg was bepaalde het aantal benodigde plaatjes. De plaatjes moesten zichtbaar aan de fiets bevestigd zijn. Op verzoek kon aan gezinshoofden gratis een plaatje met een rond gat worden verstrekt, mits aangetoond werd dat de fiets noodzakelijk was voor bedrijf of beroep, en het gezin beneden de grens van de inkomstenbelasting viel. In 1941 is deze belasting en daarmee het fietsplaatje afgeschaft. De collectie bevat achttien rijwielbelastingplaatjes, waarvan tien van de hand van Van der Hoef (1925-1934).

Dit zijn slechts enkele voorbeelden uit de rijke collectie. De collectie is aangevuld met penningen uit de geschiedenis van de universiteit en met betrekking tot Erasmus en de stad Rotterdam en telt inmiddels ruim 2800 items.

De doelstelling die ooit is geformuleerd, geldt nog steeds: ‘Het bijeenbrengen, in eigendom verkrijgen, uitbreiden en onderhouden van een verzameling penningen, in het bijzonder van die welke na 1900 in Nederland ontworpen en vervaardigd zijn en waaraan een motief van economische aard ten grondslag heeft gelegen.’ Met name door dat economische motief is de collectie in Nederland uniek.

De oorsprong ligt in 1961, toen dr. W.L. Groeneveld Meijer met verzamelen begon. Twee jaar later nam de Nederlandse Economische Hogeschool, de voorloper van de Erasmus Universiteit, de collectie onder beheer. Prof. J.R. Zuidema breidde de collectie uit tot rond de duizend penningen, waarna prof. G.W. de Wit vanaf 1992de collectie verder uitbreidde en professionaliseerde. Van 2006 tot 2025 was dr. Herman Gerritsen beheerder van de collectie, die bij zijn start uit 1.289 penningen bestond. Gerritsen concentreerde zich op het verbeteren en aanvullen van de beschrijvingen in een nieuwe database. Hij bouwde een groot netwerk op en breidde de collectie aanzienlijk uit via schenkingen en aankopen. Door het organiseren van tentoonstellingen, het geven van lezingen en het schrijven van artikelen droeg hij sterk bij aan de bekendheid en het behoud van de collectie. In twee door hem gerealiseerde interactieve vitrines is steeds een selectie uit de verzameling te zien.

De rol en betekenis van Herman Gerritsen voor de unieke themacollectie werden op het symposium door verschillende sprekers belicht. Jan Pelsdonk (Rijksmuseum en Teylers) gaf in vogelvlucht een historisch overzicht van penningkunst, waarna Jadwiga Pol (Beelden aan Zee) het NEPK plaatste te midden van de overige penningencollecties in Nederland. Conservator John Tholen (bibliotheek Rotterdam) liet in een boeiend betoog zien hoe Erasmus het medium gebruikte om zijn imago te bevorderen; het NEPK bezit een exemplaar van een vroege Erasmuspenning van Hieronymus Magdeburger uit circa 1531. Gerritsen zelf belichtte het ontstaan en de geschiedenis van het NEPK, waarna Jitske Verhagen als projectleider de transitie van de metadata naar de UB-systemen inzichtelijk maakte. De stad Rotterdam eerde de vertrekkende beheerder met de gemeentelijke Erasmusspeld. En ook de Universiteit eerde hem met… jawel, een penning.

De Universiteitsbibliotheek draagt vanaf nu zorg voor de voortgaande acquisitie, ontsluiting en beschikbaarstelling van de penningencollectie. Alle penningen zijn opgenomen in de erfgoeddatabank van EUR, met afbeeldingen van voor- en keerzijde, voor zover het auteursrecht het toelaat.

Zie ook de website van het Nederlands Economisch PenningKabinet.